วงศ์ถั่ว

วงศ์ถั่ว

LEGUMINOSAE

          พันธุ์ไม้วงศ์นี้มีทั้งไม้ต้น  ไม้พุ่ม  ไม้เถาเลื้อย  และพืชล้มลุก  มีการแพร่กระจายพันธุ์อยู่ทั่วโลกซึ่งส่วนใหญ่เป็นพืชเศรษฐกิจที่สำคัญ  ใบ  มีทั้งชนิดใบเดี่ยวและใบประกอบ  ออกเวียนสลับรอบกิ่ง  ดอก  สมบูรณ์เพศ  รูปดอกส่วนใหญ่เบี้ยวเพราะขนาดของกลีบรองดอก  และกลีบดอกแต่ละกลีบไม่เท่ากัน  ยกเว้น  ในอนุวงศ์สะตอ (Mimosoideae)  ซึ่งรูปดอกมักไม่เบี้ยวกลีบรองดอกส่วนใหญ่มี  5  กลีบ  โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วยกลีบดอก  0-5  กลีบ  เกสรเพศผู้มักมี  10  อัน  แต่อาจมีมากหรือน้อยกว่านี้ก็ได้  รังไข่  1  ช่อง  มีไข่อ่อนตั้งแต่  1  หน่วยขึ้นไป  ผล  เป็นฝักสองฝาประกบ  เมล็ด  เรียงติดอยู่ตามแนวตะเข็บด้านบนภายในฝัก  เปลือกของฝักมีทั้งแข็งและอ่อนนุ่ม  แตกหรือไม่แตกออกจากกัน

            พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้  แบ่งออกเป็น  3  อนุวงศ์  คือ  อนุวงศ์สะตอ (Mimosoideae)  อนุวงศ์ราชพฤกษ์  (Caesalpinioideae)  และอนุวงศ์ประดู่ (Papilionoideae)  ในการจำแนกอนุวงศ์นั้นใช้ลักษณะของดอกเป็นสำคัญ  ซึ่งจะไม่ขอกล่าวในที่นี้  เพราะละเอียดลึกซึ้งเกินไป  พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้มีประมาณ  650  สกุล 18,000  ชนิด  กระจายพันธุ์ในประเทศไทย  102  สกุล  614  ชนิด  พบในป่าพรุ  7  สกุล  8  ชนิด  ดังจะกล่าวต่อไปนี้

รูปวิธานจำแนกสกุล

1.  ใบประกอบรูปขนนกชั้นเดียว

2.  ใบประกอบปลายช่อใบคี่  (imparipinnate)

3.  ใบย่อยเรียงสลับบนก้านช่อใบ

4.  ผลกลม  หรือกลมรี  มีเนื้อหนา

สกุลหยี    Dialium

4.  ผลแบนแตกเมื่อแห้ง  หรือไม่แตกแต่โคนผลปิด  180  องศา

5.  ผลแตกเมื่อแห้ง

สกุลพังค่า    Crudia

 5.  ผลบางมาก  โคนผลบิด  180  องศา

สกุลทองบึ้ง    Koompassia

3.  ใบย่อยออกตรงข้ามกันเป็นคู่บนก้านช่อใบ  และมีใบย่อยที่ปลายก้านอีก  1  ใบ

สกุลหางไหล    Derris

2.  ใบประกอบปลายช่อใบคู่  (paripinnate)

6.  ก้านช่อของใบอ่อน  พับห้อยลง  สีชมพูถึงแดงสะดุดตา  ผลค่อนข้างหนา  หรือกลมตามภาคตัดขวางเปลือกผลเป็นคลื่นขรุขระและไม่แตก

สกุลมะคะ    Cynometra

6.  ก้านช่อของใบอ่อนไม่เหมือนดังที่กล่าวไว้ข้างต้น  ผลแบน  เปลือกบาง  เรียบ  และแตก

สกุลหลุมพอ    Intsia

1.  ใบประกอบรูปขนนกสองชั้น  ดอกออกเป็นกลุ่ม  บนช่อดอกแบบลูกตุ้ม  (head)

สกุลมะขามแป    Archidendron

 

สกุลมะขามแป

Archidendron  F.v.M.

            พันธุ์ไม้สกุลนี้มีทั้งไม้ต้นและไม้พุ่ม  ใบประกอบ  รูปขนนกสองชั้น  ก้านช่อใบมักมีต่อม  ใบย่อยเรียงตรงข้ามกันเป็นคู่  ดอก  เล็ก  ออกรวมกันเป็นก้อนกลมคล้ายตุ้ม  ประกอบกันหลายตุ้มบนช่อแยกแขนงตามง่ามใบและปลายกิ่ง  กลีบรองดอก  เชื่อมติดกันเป็นรูปท่อปลายแยก  5  แฉก  กลีบดอก  5  กลีบ  โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปท่อสั้น ๆ เกสรเพศผู้มีมาก  โคนก้านชูอับละอองเกสรเชื่อมติดกันเป็นท่อสั้น ๆ  รังไข่  บางครั้งมีก้านยาว  ผล  แบน  แตกเมื่อแห้ง  มี  4-8  เมล็ด 

พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ  100  ชนิด  พบในป่าพรุ  1  ชนิด  คือ  มะขามแป  (A.clypearia)

สกุลพังค่า

Crudia  Sch. 

            พันธุ์ไม้สกุลนี้มีทั้งไม้ต้นและไม้พุ่ม   ใบประกอบ  รูปขนนก  ปลายช่อใบคี่ (imparipinnate)  ออกเรียงสลับ  ดอก  ออกเป็นช่อตามง่ามใบและปลายกิ่ง  กลีบรองดอก  4  กลีบ  ขอบกลีบเกยกัน  โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย  กลีบดอกเล็กและหลุดร่วงไปอย่างรวดเร็ว  เกสรเพศผู้  5-10  อัน  รังไข่มีก้านยาวเด่นชัด  มีไข่อ่อน  1-6  หน่วย  ผล  แบน  เปลือกแข็ง  แตกเมื่อแห้ง

            พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ 50 ชนิด พบในป่าพรุ 2  ชนิด  คือ  หมูผอม  (C. caudata)  และพังค่า (C. gracilis)

สกุลมะคะ

Cynometra  Linn.

            พันธุ์ไม้สกุลนี้เป็นไม้ต้น  ยอดอ่อนเมื่อออกใหม่ก้านช่อพับย้อยห้อยลง  สีชมพู  เด่นสะดุดตา  ใบประกอบ  รูปขนนกปลายคู่  (paripinonate)  ก้านช่อใบสั้น  มีใบย่อย 1-3  คู่  แผ่นใบย่อยเบี้ยวมาก  ดอก  เล็ก  ออกรวมกันบนช่อสั้น ๆ  ตามง่ามใบ  และกิ่ง  กลีบรองดอก   4-5  กลีบ  ขอบกลีบเกยกัน  กลีบดอกขนาดใกล้เคียงกัน  5  กลีบ  เกสรเพศผู้มี  10  อัน  รังไข่  มีไข่อ่อน  1-2  หน่วย  ฝัก  แข็ง  ไม่แตก

            พันธุ์ไม้ในกุลนี้มีประมาณ  150  ชนิด   พบในป่าพรุ  1  ชนิด  คือ  มะคะ  (C.ramiflora)

 

สกุลหางไหล

Derris  Lour.

            พันธุ์ไม้สกุลนี้มีทั้งไม้ต้น   ไม้พุ่ม   และไม้เถาเลื้อย   ใบประกอบ  รูปขนนกชั้นเดียว  ปลายช่อใบคี่  (imaripinnate)  ใบย่อยออกตรงข้ามกันเป็นคู่  และมีใบย่อยที่ปลายก้านช่อใบอีก  1  ใบ  ดอก  ออกเป็นช่อตามง่ามใบและปลายกิ่ง  กลีบรองดอก  5 กลีบ  โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย  กลีบดอก  5  กลีบ  กลีบชั้นนอกใหญ่กว่าและคลุมกลีบปีก  (wing)  2  ปีก  และกลีบกระโดง  (keel)  2  ปีกไว้  เกสรเพศผู้  9-10  อัน  ก้านเกสรเชื่อมกัน  และหุ้มรังไข่ไว้ภายใน   ผล   แบน  ไม่แตก  มักมีครีบบางยาวตามขอบผล

            พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ  50  ชนิด  พบในป่าพรุ  3  ชนิด  เป็นไม้ต้น  1  ชนิด  คือ  หยีน้ำ  (D. indica) 

สกุลหยี

Dialium  Linn.

            พันธุ์ไม้สกุลนี้เป็นไม้ต้น  ใบประกอบ  รูปขนนกชั้นเดียว  ออกเรียงสลับกันบนกิ่ง  แต่ละใบมีใบย่อยเป็นจำนวนเลขคี่  ใบย่อยที่อยู่ปลายก้านมักใหญ่กว่าใบย่อยอื่น ๆ ใบย่อยที่เหลือมักเรียงตรงข้ามกันเป็นคู่ ๆ หรือเยื้องกันเล็กน้อย  ดอก  สมบูรณ์เพศ  ออกเป็นช่อตามง่ามใบหรือปลายกิ่ง  กลีบรองดอก  5  กลีบ  ขอบกลีบเรียงเกยกัน  ไม่มีกลีบดอก  เกสรเพศผู้มี  2  อัน  รังไข่  1  ช่อง  มีไข่อ่อน  2  หน่วย  ผล  รูปกลมหรือรี  เปลือกบาง  เนื้อหนา  ไม่แตก  มีเมล็ดแบน  รูปโล่  1-2  เมล็ด

            พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ  40  ชนิด  พบในป่าพรุ  1  ชนิด  คือ  เทียะ  (D.  patens)

สกุลหลุมพอ

Intsia Thouars

            พันธุ์ไม้สกุลนี้เป็นไม้ต้น  มักมีพูพอน  ใบประกอบ  รูปขนนกชั้นเดียว  ใบย่อยปลายช่อใบออกคู่  (paripinnate)  แผ่นใบย่อยเบี้ยว  ดอก  ออกเป็นช่อแยกแขนงตามง่ามใบและปลายกิ่ง  กลีบรองดอก  4  กลีบ  เรียงเกยกัน กลีบดอก  1  กลีบ  เกสรเพศผู้ที่สมบูรณ์มี 3 อัน  และไม่สมบูรณ์อีก 4-7 อัน รังไข่ มีก้านชูชัดเจน  ผล  แบน  เปลือกค่อนข้างบาง  แตกเมื่อแห้งมีเมล็ดรูปโล่  4-8  เมล็ด

            พันธุ์ไม้สกุลนี้มีประมาณ  6  ชนิด  พบในป่าพรุและบริเวณใกล้เคียง  1  ชนิด  คือ  หลุมพอทะเล  (I. bijuga)

สกุลทองบึ้ง

Koompassia  Maing.

            พันธุ์ไม้สกุลนี้เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ ผลัดใบ มีพูพอนสูง ใบประกอบ ปลายก้านช่อใบเดี่ยว  (imparipinnate)  ใบย่อยเรียงสลับ  ดอก  เล็ก  ออกดอกในระยะที่ผลัดใบ  เป็นช่อแยกแขนงเหนือแผลเป็นของใบและปลายกิ่ง  ดอกเล็ก  กลีบรองดอกและกลีบดอก  อย่างละ  5  กลีบ  ขอบกลีบเรียงเกยกัน  เกสรเพศผู้มี  5  อัน  รังไข่  มีไข่อ่อน  1  หน่วย ผล  แบน  บาง  โคนผลบิด  180  องศา  มี  1  เมล็ด

            พันธุ์ไม้สกุลนี้มี  4  ชนิด  พบในป่าพรุ  1  ชนิด  คือ  ทองบึ้ง  (K.malaccensis)